برای تولید محتوای علمی از دو منبع بی نظیر قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام باید مراحلی را پیمود تا بتوان به نتیجه ای مطلوب که قابل دفاع و قابل استناد باشد دست یافت. و صد البته در صورت پیمودن یک مسیر درست علم به دست آمده در زمره علوم خدشه ناپذیر در حیطه تخصصی خود به حساب خواهد آمد. لذا متن پیش رو تلاشی است در جهت تبیین روشی برای بهره برداری صحیح از قرآن و روایات به همراه یک نمونه عملی در جهت فهم بیشتر.

اما مراحلی که برای رسیدن به نتیجه علمی مطلوب باید پیمود به شرح زیر است:

الف – طرح سؤال

قرآن کتاب ناطق الهی است. یکی از راه‌های به نطق درآوردن این کتاب آسمانی پرسش است. سؤالی که از قرآن داریم هرچه دقیق‌تر و واضح‌تر باشد، جواب آن نیز برای ما روشن‌تر و صریح‌تر خواهد بود. بنابراین با توجه به موضوعی که می خواهیم درباره آن دست به تولید بزنیم، سؤالات دقیقی را استخراج نموده و برای یافتن پاسخ هایی روشن به قرآن و روایات مراجعه می کنیم.

ب- تحلیل عقلی سؤال

پس از طرح سؤال، با توجه به محدوده آن به بررسی و کندوکاو سؤال پرداخته، موضوعاتی که لازم است به آنها پاسخ داده شود و سیر منطقی مباحثی را که مربوط به سؤال ماست مشخص می کنیم.

بنابراین در این قسمت، تحلیل سؤالات و ساختن نقشه ای از ابعاد و راه هایی که انسان را به سمت پاسخگویی پیش ببرد در اولویت قرار دارد. در ادامه، در راستای هر تحلیلی که جهت تفصیل سؤال صورت گرفته است موضوع یا موضوعاتی انتخاب شده که نماینده مطالب بیان شده در آن قسمت است.

ج- معادل‌یابی موضوعات فوق با واژه های قرآنی

واژه‌ها در هر علمی درب‌های ورودی آن علم محسوب می شوند، با توجه به واژگان استخراج شده از موضوعات می‌توانیم با رجوع به آیات، سوره‌ها و روایاتی که به مباحث مورد نظر اشاره دارند، مجموعه مطالب ارزنده ای را در این باب به دست آوریم که به عنوان مواد خام پژوهش، کاربرد زیادی برای محقق خواهد داشت.

د – به دست آوردن مطالب بر اساس آیات و روایات

با استفاده از سوره‌های قرآن، و آیات و و روایاتی که در مراحل قبل استخراج شده، مطالب موردنظر را در راستای سؤالات پیش بینی شده به صورت گزاره های خبری استخراج کرده و ارتباط آنها را با هم مورد بررسی بیشتر قرار می‌دهیم. به این صورت محقق، علاوه بر اینکه جواب سؤالات خود را به دست خواهد آورد، به تکمیل سؤالات و پژوهش خود نیز خواهد پرداخت.

نمونه ای از اجرای این روش تحقیق

 

طرح مسأله

- چگونه می توانیم از فرصت های زندگی خود به بهترین وجه استفاده کنیم تا به کام یابی و موفقیت حقیقی برسیم؟

تحلیل عقلی سؤال

سؤال کلی را به سؤالات جزئی تبدیل می نماییم:

- چگونه می‌توانیم در زندگی خود، برنامه‌ریزی درستی داشته باشیم تا بر اساس آن به خواسته‌های منطقی خود برسیم؟

- آیا انسان می‌تواند به برنامه‌ای دست یابد که به خواسته‌های معقول خود برسد؟

- روش‌های استفاده بهینه از زمان و فرصت‌های عمر چیست؟

- آیا از سیر زندگی و گذران عمر خود خرسندیم؟

- آیا در مسیر واقعی زندگی خود قرار گرفته‌ایم؟

- مبنای حرکت و تلاش ما چیست؟

- ...

با بررسی سؤال و تحلیل عقلی آن متوجه می‌شویم که این سؤال خود متشکل از مجموعه سؤالات دیگری است و به عبارت دیگر قبل از جواب دادن به سؤال موردنظر، لازم است از مسائل دیگری نیز اطلاع داشته باشیم. بنابراین سؤال را به اجزای کوچک‌تری تقسیم می‌کنیم تا به پاسخ های جامع تری دست یابیم.

- آیا لازم است انسان برای زندگی خود غایتی در نظر بگیرد؟ چرا و چگونه؟

- این غایت بر اساس چه معیاری باید انتخاب شود؟

- آیا این مقصد برای همه انسان‌ها یکسان است؟

- طبق چه معیاری باید برنامه زندگی تنظیم شود؟

- آیا لازم است انسان برای رسیدن به مقصدی که برای او در نظر گرفته شده، برنامه مشخصی برای خود داشته باشد؟

- انسان چگونه و از چه راهی به مقصد خود نزدیک می شود؟

- موفقیت و سعادت چیست؟

- چگونه می‌توان میزان موفقیت خود را ارزیابی کرد؟

- هر فرد بر اساس چه امکاناتی باید برای خود برنامه ریزی کند؟

- کدام بخش از امکانات وجود دارد و چه بخشی را باید فراهم کند؟

- چه عواملی به عنوان نیروهای کمکی در انجام برنامه، مفید هستند؟

- موانع و آسیب‌های موجود بر سر راه انجام برنامه چیست؟

- انسان در این دنیا چقدر فرصت دارد؟ و چگونه باید از فرصت های خود استفاده کند؟

- ...

استخراج موضوعات مسأله

سؤالاتی که در مرحله قبل بیان شد، محقق را یاری می کند تا برای بررسی مسأله تحقیق و دسته بندی آنها به موضوعات زیر توجه لازم را نماید:

- غایت، مقصد و نتیجه

- برنامه‌ای با ساختاری مشخص جهت رسیدن به غایت

- امکانات و نیروهای کمکی

- موانع و آسیب ها

- فرصت و زمان

- ...

معادل یابی موضوعات مسأله با واژه‌های قرآنی

برخی از واژه های مناسب برای موضوعات فوق به شرح زیر است:

- غایت، مقصد و نتیجه: لقاء، فلاح، عاقبت، وجه و ...

- برنامه‌ای با ساختاری مشخص: دین، ملت و ...

- امکانات: نعمت، رحمت، جعل، نزول، واژه‌های مرتبط با نیرو و توان انسان (قوای عمل کننده و قوای درک کننده) و ...

- راه های برنامه‌ریزی: سبیل، صراط و ...

- فرصت و زمان: اجل و ...

- ارزیابی: میزان، عقل و ...

- موانع: شک، لهو، لعب، لغو، کسل و ...

با پایان یافتن این بخش به قرآن و روایات رجوع کرده و سؤالات و مسائلی را که تا اینجا به طرح آن پرداخته بودیم از آنها استخراج می کنیم. نکته حایز اهمیت این است که روند تکمیل شدن سؤالات در این جریان رخ خواهد داد و نقص های آن به مراتب از بین خواهد رفت.

 

منبع:

احمدرضا اخوت، سارا شهیدزاده، مبانی و مهارت های برنامه ریزی، انتشارات کتاب فردا، گزیده ای از مقدمه با تلخیص و تصرف

فایل های پیوست
نظرات

ثبت نظرات کاربران

نظر خود را وارد نمایید
* موارد ستاره دار الزامی است